بیوگرافی محمدرضا شجریان؛ استاد آواز ایران

محمدرضا شجریان یکی از تأثیرگذارترین خوانندگان موسیقی سنتی ایران و شناخته‌شده‌ترین صدای موسیقی کلاسیک ایرانی در طول نیم قرن اخیر است. او که در میان مردم و اهالی موسیقی به «استاد آواز ایران» و «خسرو آواز ایران» شهرت دارد، با صدایی بی‌نظیر و دانشی عمیق از ردیف موسیقی ایرانی، جایگاهی بی‌بدیل در تاریخ فرهنگ و هنر ایران به دست آورد.

تولد و کودکی

محمدرضا شجریان در اول مهرماه ۱۳۱۹ در شهر مشهد به دنیا آمد. پدرش قاری قرآن بود و همین موضوع مسیر هنری او را از همان کودکی رقم زد. به گفته خودش، از پنج‌سالگی در خلوت کودکانه‌اش آواز می‌خوانده است. در نه‌سالگی آموزش تلاوت قرآن را نزد پدرش آغاز کرد و طولی نکشید که استعداد خارق‌العاده‌اش در قرائت و آواز نمایان شد.

در سال ۱۳۳۱، وقتی تنها دوازده سال داشت، برای نخستین بار صدای تلاوت قرآنش از رادیو خراسان پخش شد؛ نخستین گامی که او را به دنیای هنر پیوند داد.

آغاز مسیر موسیقی

شجریان در سال ۱۳۳۶ وارد دانش‌سرای مقدماتی مشهد شد و همان‌جا برای اولین بار با یک معلم موسیقی آشنا شد. این آشنایی، سرآغاز جدی‌ترین مرحله از فعالیت هنری او بود. دو سال بعد، در سال ۱۳۳۸، بدون همراهی ساز شروع به اجرای آواز برای رادیو خراسان کرد.

پس از دریافت دیپلم دانش‌سرای عالی، به استخدام آموزش‌وپرورش درآمد و در دبستان خواجه نظام‌الملک در رادکان به تدریس مشغول شد. در همین دوران با سنتور آشنا شد و نزد جلال اخباری نواختن این ساز را آموخت؛ تجربه‌ای که علاقه او به موسیقی را عمیق‌تر کرد.

فعالیت رادیویی شجریان تا سال ۱۳۵۰ با نام مستعار «سیاوش بیدگانی» ادامه داشت، چرا که خانواده‌اش ترجیح می‌دادند بیشتر با هویت مذهبی و قرآنی شناخته شوند. پس از آن با موافقت پدر، از نام اصلی خود استفاده کرد.

ورود به تهران و شکوفایی هنری

در آذرماه ۱۳۴۶ شجریان به تهران نقل مکان کرد؛ نقطه عطفی که مسیر هنری‌اش را کاملاً دگرگون کرد. در تهران با استاد احمد عبادی، نوازنده و سازنده مشهور سه‌تار، آشنا شد و همکاری‌اش را با رادیو ایران آغاز کرد. در همین دوران در کلاس‌های آواز استاد اسماعیل مهرتاش و انجمن خوش‌نویسان نزد استاد بوذری نیز حضور یافت.

سال ۱۳۵۱ نقطه عطف دیگری در زندگی هنری شجریان بود؛ او با نورعلی‌خان برومند آشنا شد و شیوه آوازی حسین طاهرزاده را نزد او فراگرفت. یک سال بعد، آموزش ردیف‌های آوازی و شیوه تصنیف‌خوانی را نزد عبدالله دوامی ادامه داد.

در سال ۱۳۵۲، شجریان به همراه جمعی از هنرمندان برجسته از جمله محمدرضا لطفی، ناصر فرهنگ‌فر، حسین علیزاده، جلال ذوالفنون و داوود گنجه‌ای، مرکز حفظ و اشاعه موسیقی را با سرپرستی داریوش صفوت بنیان‌گذاری کرد. این مرکز نقش مهمی در احیای موسیقی سنتی ایران در دهه‌های پس از آن ایفا کرد.

دوران اوج و همکاری‌های تاریخی

دهه ۱۳۶۰ دوران درخشش شجریان در کنار پرویز مشکاتیان بود؛ همکاری‌ای که به خلق چندین آلبوم ماندگار موسیقی ایرانی انجامید. آثاری مانند «بیداد»، «دود عود»، «شب وصل»، «طریق عشق»، «دستان»، «جام تهی»، «یاد ایام» و «معمای هستی» تنها بخشی از میراث گسترده اوست که مجموعاً بیش از پنجاه آلبوم موسیقی را در بر می‌گیرد.

او همچنین در دهه ۱۳۵۰ همراه با گروه شهناز که خود بنیان‌گذارش بود، کنسرت‌هایی را در داخل و خارج از ایران برگزار کرد. اجرای او در جشن هنر شیراز به همراه محمدرضا لطفی و ناصر فرهنگ‌فر در قالب راست‌پنجگاه، نقشی کلیدی در احیای این گوشه موسیقی ایرانی داشت.

از آثار ماندگار و شناخته‌شده او می‌توان به تصنیف‌های «ربنا»، «مرغ سحر»، «از خون جوانان وطن»، «گل‌چهره مپرس» و «دلشدگان» اشاره کرد؛ تصنیف‌هایی که هرکدام بخشی از حافظه جمعی و هویت فرهنگی ایرانیان محسوب می‌شوند.

فعالیت بین‌المللی و جوایز

شهرت محمدرضا شجریان به مرزهای ایران محدود نماند. او در سال ۱۳۵۷ (۱۹۷۹ میلادی)، بدون آمادگی قبلی، به‌عنوان نماینده ایران در مسابقات جهانی تلاوت قرآن در مالزی شرکت کرد و رتبه دوم جهان را کسب کرد؛ نشانه‌ای از استعداد چندوجهی او در هنر صدا.

در مسیر فعالیت بین‌المللی‌اش، شجریان جایزه «خداوندگار موسیقی» را از بنیاد آقاخان دریافت کرد و یک‌بار نامزد جایزه گرمی شد. در سال ۱۳۷۸ نیز جایزه پیکاسو و دیپلم افتخار یونسکو در پاریس به او اهدا شد. دانشگاه استنفورد آمریکا نیز جایزه معتبر بیتا را در سال ۱۳۸۹ به پاس خدماتش به فرهنگ و هنر ایران به او تقدیم کرد.

او همچنین ریاست شورای عالی خانه موسیقی ایران را برعهده داشت، شرکت دل‌آواز را بنیان نهاد و باغ هنر بم را تأسیس کرد. عشق او به موسیقی تا مرز نوآوری در سازسازی هم پیش رفت؛ او مبدع چند ساز جدید در موسیقی ایرانی بود که در اردیبهشت ۱۳۹۰ رسماً آن‌ها را در نمایشگاهی در تهران به نمایش عمومی گذاشت.

هنر خوش‌نویسی

در کنار موسیقی، شجریان عشق عمیقی به خوش‌نویسی ایرانی داشت. او از سال ۱۳۴۴ فراگیری خط نستعلیق را نزد ابراهیم بوذری و حسین میرخانی آغاز کرد و در نهایت به درجه ممتاز در این هنر دست یافت. در سال ۱۳۸۹ آثار خوش‌نویسی‌اش را در نمایشگاهی در تالار وحدت تهران، در کنار آثار خوش‌نویسان معاصر، به نمایش گذاشت.

زندگی شخصی

محمدرضا شجریان در سال ۱۳۴۰ با فرخنده گل‌افشان ازدواج کرد؛ ازدواجی که سی سال دوام یافت و حاصل آن سه دختر به نام‌های راحله، افسانه و مژگان و یک پسر به نام همایون بود. همایون شجریان، فرزند او، خود نیز به یکی از خوانندگان برجسته موسیقی ایرانی تبدیل شد و مسیر هنری پدر را ادامه داد.

پس از جدایی از همسر اول، شجریان در سال ۱۳۷۰ با کتایون خوانساری ازدواج کرد که ثمره آن تولد پسر دیگرش، رایان شجریان، در سال ۱۳۷۶ بود.

از میان شاگردان و همراهان هنری او می‌توان به ایرج بسطامی، مظفر شفیعی، حسام‌الدین سراج، حمیدرضا نوربخش، علی جهاندار، بیژن کامکار، سینا سرلک و وحید تاج اشاره کرد؛ خوانندگانی که هرکدام بخشی از سبک و مکتب آوازی شجریان را در ادامه مسیر هنری خود حفظ کردند.

بیماری و درگذشت

محمدرضا شجریان در هفتم شهریور ۱۳۹۴ به دلیل مشکلات جسمی در بیمارستان کسری بستری شد. طی سال‌های بعد، او دوران سختی را در مبارزه با بیماری سرطان کلیه پشت سر گذاشت. سرانجام در ۱۷ مهرماه ۱۳۹۹، در سن هشتاد سالگی، پس از سال‌ها مبارزه با بیماری درگذشت. پیکر او در آرامگاه فردوسی در خراسان رضوی به خاک سپرده شد.

خبر درگذشت او موجی از اندوه در میان ایرانیان و دوستداران موسیقی ایرانی در سراسر جهان ایجاد کرد و بسیاری از چهره‌های فرهنگی، هنری و سیاسی کشور با انتشار پیام‌هایی، از دست دادن او را ضایعه‌ای بزرگ برای فرهنگ ایران توصیف کردند.

میراث ماندگار

محمدرضا شجریان تنها یک خواننده نبود؛ او روایتگر تاریخ، فرهنگ و هویت ایرانی از خلال صدا و آواز بود. بسیاری از مردم ایران او را مهم‌ترین چهره موسیقی ایرانی در دوران معاصر و یکی از نمادهای اصلی فرهنگ ایران‌زمین می‌دانند. آثار او همچنان در میان علاقه‌مندان موسیقی سنتی ایرانی شنیده و دانلود می‌شود و صدای بی‌بدیلش، همان‌طور که خودش آرزو داشت، فراتر از مرزهای زمان باقی مانده است.

برای دانلود کامل آثار و آلبوم‌های محمدرضا شجریان می‌توانید به صفحه اختصاصی این هنرمند در بیاموزیک مراجعه کنید.